VetVaultKedide karaciğer enzimleri yüksekliği: ALT, ALP, GGT ve bilirubin
Kedide karaciğer enzimlerinin yüksek çıkması, karaciğer hücrelerinin veya safra kanallarının hasar gördüğünü ya da zorlandığını gösterir; karaciğerin mutlaka yetmezliğe girdiği anlamına gelmez. ALT karaciğer hücreleri hasar gördüğünde; ALP ve GGT safra akışı bozulduğunda; bilirubin ise karaciğer hastalığında, safra kanalı tıkanıklığında veya kırmızı kan hücresi yıkımında yükselir. Kedilerde hafif bir ALP yüksekliği bile önemlidir.
Kedi karaciğer değerlerine hızlı bakış
Çoğu biyokimya paneli dört karaciğer değeri içerir. Enzimler U/L (veya IU/L) olarak bildirilir, ancak aralıkları cihazdan cihaza büyük farklılık gösterir. Panelin geri kalanı için kedi kan tahlili rehberimize (İngilizce) göz atabilirsiniz.
| Test ve neyi ölçer? | Yaklaşık aralık | Yüksek sonuç neye işaret edebilir? |
|---|---|---|
| ALT – karaciğer hücrelerinin içinde bulunan, hücreler hasar gördüğünde dışarı sızan enzim | 10–100 U/L | Karaciğer hücresi hasarı: karaciğer yağlanması (hepatik lipidoz), kolanjit, zehirler, hipertiroidi |
| ALP – karaciğer hücrelerinin safra tarafında bulunan, kemik tarafından da üretilen enzim | 10–80 U/L | Bozulmuş safra akışı, karaciğer yağlanması (çoğu zaman belirgin), hipertiroidi, diyabet; büyüme çağındaki yavru kediler |
| GGT – safra kanallarına ait enzim | 0–5 U/L | Safra kanalı iltihabı (kolanjit), safra akışının tıkanması, pankreatit |
| Total bilirubin – yaşlanmış kırmızı kan hücrelerinden oluşan ve karaciğerin safraya attığı sarı pigment | Yaklaşık 0,4 mg/dL’nin altı (yaklaşık 7 µmol/L) | Kırmızı kan hücresi yıkımı, karaciğer hastalığı, safra kanalı tıkanıklığı |
Bazı panellerde karaciğerde ve kaslarda bulunan, hücre hasarında kana sızan bir enzim olan AST de yer alır. Türkiye’deki raporlarda ALT bazen SGPT, AST ise SGOT adıyla geçer.
Her zaman kendi raporunuzdaki aralığı kullanın. Aralıklar laboratuvardan laboratuvara ve cihazdan cihaza değişir. Buradaki aralıklar tipik yetişkin kediler için verilmiş yaklaşık değerlerdir ve yalnızca fikir edinmenize yardımcı olmak içindir.
Kan tahlili sonuçları ne gösterirse göstersin, kediniz aşağıdaki durumlardan birindeyse vakit kaybetmeden veteriner hekiminizi, kapalıysa bir acil kliniği arayın:
- 24–48 saattir çok az yiyorsa veya hiç yemiyorsa (kiloluysa, diyabetliyse veya zaten hastaysa daha erken);
- diş etleri, göz akları, kulak kepçeleri veya derisi sarardıysa (sarılık);
- tekrar tekrar kusuyorsa;
- halsiz, güçsüzse veya saklanıyorsa;
- karnı şişkinse.
Yemeyi bırakan bir kedinin “acıkmasını” beklemeyin. Özellikle kilolu kedilerde birkaç gün aç kalmak karaciğer yağlanmasını tetikleyebilir.
ALT, ALP ve GGT: hücre hasarı mı, safra akışı mı?
Karaciğer enzimleri karaciğerin ne kadar iyi çalıştığını değil, hasarı veya bozulmuş safra akışını gösterir. Uzun süredir karaciğer hastalığı olan bir kedide, o sırada aktif bir hasar yoksa enzimler normal bile çıkabilir; bu yüzden veteriner hekimler onları aşağıda anlatılan fonksiyon ipuçlarıyla birlikte okur.
ALT: hücreden sızan bir enzim
ALT karaciğer hücrelerinin içinde bulunur ve hücreler hasar gördüğünde kana sızar. Kedilerde karaciğere oldukça özgüdür ve kandan birkaç saat içinde temizleniyor gibi görünür; bu yüzden yüksek bir ALT genellikle yakın zamanda olmuş ya da hâlâ süren bir hasarı yansıtır. Üst sınırın 2–3 katı bir yükselmeye çoğu zaman hafif, 10 katından fazlasına ise belirgin denir; ancak yükselmenin büyüklüğü tek başına karaciğerin ne kadar iyi çalıştığını veya iyileşip iyileşmeyeceğini göstermez. Kedilerin kırmızı kan hücrelerinde de ALT bulunur; bu yüzden hemolizli bir numune (kırmızı kan hücreleri parçalanmış numune) değeri biraz yükseltebilir.
ALP ve GGT: safra akışı bozulunca üretimi artan enzimler
ALP ve GGT hücrelerden yalnızca sızmakla kalmaz; safra akışı yavaşladığında veya tıkandığında (kolestaz) daha fazla üretilir. ALP kemik tarafından da üretilir; GGT ise safra kanallarını döşeyen hücrelerde yoğunlaşmıştır.
Hafif bir ALP yüksekliği neden kedilerde köpeklerden daha önemlidir?
- Başlangıçta az ALP vardır. Kedilerin karaciğer hücreleri, köpeklerinkinden çok daha az ALP içerir.
- Yarı ömrü kısadır. Karaciğer kaynaklı ALP kedinin kanında yaklaşık 6 saat kalır, köpekte ise günlerce; bu yüzden yüksek bir değer, enzimin hâlâ üretilmekte olduğu anlamına gelir.
- Steroide bağlı ALP yoktur. Köpekler steroidlere yanıt olarak fazladan bir ALP izoenzimi üretir, kediler üretmez; bu yüzden kedide yüksek ALP’yi steroidler nadiren açıklar.
Başlıca istisnalar, fazladan ALP’nin büyük kısmının kemikten geldiği büyüme çağındaki yavru kediler ve hipertiroidili kedilerdir.
ALP ve GGT’yi birlikte okumak
Karaciğer yağlanmasında ALP çoğu zaman belirgin şekilde yükselirken GGT normal kalır ya da yalnızca hafif yükselir. Kolanjit, safra kanalı tıkanıklığı ve pankreatitte ise GGT daha fazla yükselme eğilimindedir, bazen ALP’den de fazla. Bunu bir kural değil, bir eğilim olarak görün: pankreatit veya kolanjitin tetiklediği karaciğer yağlanması ikisini birden yükseltebilir. Veteriner hekimler bu örüntüyü teşhis koymak için değil, sonraki testleri seçmek için kullanır.
Bilirubin ve sarılık
Bilirubin, yaşlanmış kırmızı kan hücreleri parçalandığında oluşur; karaciğer onu safraya atar. Üç ana nedenle yükselir:
- Karaciğerden önce (prehepatik) – kırmızı kan hücrelerinin normalden hızlı yıkılması; örneğin kan paraziti Mycoplasma haemofelis, bağışıklık aracılı anemi ya da soğan veya parasetamol (asetaminofen) zehirlenmesi. İpucu, tam kan sayımında (hemogram) görülen anemidir.
- Karaciğerin kendisinde (hepatik) – karaciğer yağlanması, kolanjit, kedilerin enfeksiyöz peritoniti (FIP) veya tümörler.
- Karaciğerden sonra (posthepatik) – pankreatit, safra taşları, koyulaşmış safra veya bir tümör nedeniyle tıkanmış safra kanalı.
Sarılık (diş etlerinde, gözlerde, kulak kepçelerinde veya deride sararma) genellikle ancak bilirubin aralığın belirgin şekilde üzerine çıktığında görülür. Köpeklerin aksine, kedinin idrarında bilirubin bulunması genellikle anormaldir. Yüksek bilirubin tek başına karaciğer yetmezliği anlamına gelmez; karaciğer yağlanması nedeniyle sarılık gelişen kediler tedaviyle çoğu zaman iyileşir.
Karaciğer fonksiyonu ipuçları: albümin, glikoz, kolesterol, üre (BUN) ve safra asitleri
Karaciğer albümin, glikoz, kolesterol ve pıhtılaşma faktörlerini üretir, amonyağı da üreye dönüştürür; bu yüzden ciddi bir fonksiyon kaybı bu değerleri değiştirebilir. Hiçbiri tek başına karaciğere özgü değildir.
| Değer | Karaciğer hakkında ne söyleyebilir? | Değişmesinin diğer yaygın nedenleri |
|---|---|---|
| Albümin | Uzun süredir devam eden karaciğer fonksiyon kaybında düşük | Bağırsak veya böbrek yoluyla protein kaybında, iltihapta ya da yetersiz beslenmede düşük; dehidrasyonda yüksek |
| Glikoz | Ağır karaciğer yetmezliğinde veya portosistemik şantta (kanın karaciğeri atlamasına yol açan anormal bir damar) düşük | Klinikteki stresle veya diyabette yüksek |
| Kolesterol | Azalmış karaciğer fonksiyonunda veya şantta düşük; safra akışı tıkandığında yüksek | Diyabette veya yemekten sonra yüksek |
| Üre / BUN | Karaciğer daha az üre ürettiğinde, örneğin karaciğer yetmezliğinde veya şantta düşük | Düşük proteinli diyette veya çok su içilmesinde düşük; dehidrasyonda veya böbrek hastalığında yüksek (bkz. kedi böbrek değerleri) |
| Safra asitleri | Gerçek bir fonksiyon testidir: karaciğer onları temizleyemediğinde veya kan karaciğeri atladığında yüksek | Bilirubin yüksekse veya kedide sarılık varsa yararlı değildir, çünkü tıkanmış safra akışı onları zaten yükseltir |
Safra asitleri genellikle bir çift olarak ölçülür: aç karnına ve küçük bir öğünden yaklaşık 2 saat sonra. Yaklaşık 25 µmol/L’nin üzerindeki sonuçlar genellikle karaciğer hastalığını veya karaciğerin kan akışında bir anormalliği düşündürür, ancak laboratuvarınızın sınır değerini kullanın.
Kedilerde karaciğer değerlerini yükselten yaygın nedenler
| Neden | Tipik kan tablosu | Notlar |
|---|---|---|
| Karaciğer yağlanması (hepatik lipidoz) | Belirgin ALP yüksekliği; GGT normal veya hafif yüksek; ALT yüksek; bilirubin yüksek; sıklıkla düşük potasyum | Çoğu zaman kilolu bir kedi yemeyi bıraktıktan sonra görülür; genellikle başka bir hastalık veya stres tetikler |
| Kolanjit / kolanjiyohepatit | ALT, ALP ve GGT yüksek, GGT çoğu zaman görece daha yüksek; bilirubin yükselebilir | Nötrofilik (genellikle bakteriyel) veya lenfositik (bağışıklıkla ilişkili) olabilir. Sıklıkla pankreatit ve iltihaplı bağırsak hastalığıyla birlikte görülür (“triadit”) |
| Hipertiroidi | ALT ve ALP sıklıkla hafif yüksek; GGT ve bilirubin genellikle normal; T4 yüksek | İştahı iyi olduğu hâlde kilo veren yaşlı kediler; tiroid düzeyleri kontrol altına alındığında enzimler çoğu zaman düşer. Kedi tiroid (T4) rehberimize (İngilizce) bakın |
| Diabetes mellitus (şeker hastalığı) | ALT ve ALP sıklıkla hafif yüksek; glikoz ve fruktozamin yüksek | Yemeyi bırakan diyabetli bir kedide karaciğer yağlanması da gelişebilir |
| Zehirler ve bazı ilaçlar | Çoğu zaman ani ve keskin bir ALT yükselmesi; bilirubin yükselebilir | Kedilerde ilaçları ve zehirleri parçalayan bazı karaciğer yolakları eksiktir. Kedinize asla parasetamol gibi insanlar için üretilmiş ağrı kesiciler vermeyin |
| FIP dahil enfeksiyonlar | FIP: bilirubin yüksek, enzimlerde çoğu zaman yalnızca hafif değişiklik, globulin yüksek | Toksoplazmoz da karaciğer değerlerini yükseltebilir |
| Tümörler | Normalden belirgin yüksekliğe kadar her tablo | Lenfoma, safra kanalı tümörleri veya başka bir yerden yayılan tümörler |
| Karaciğer dışı safra kanalı tıkanıklığı | GGT, ALP ve bilirubin yüksek | Pankreatit, safra taşları, koyulaşmış safra veya bir tümör nedeniyle karaciğerin dışında oluşan tıkanıklık |
| Kırmızı kan hücresi yıkımı (karaciğer hastalığı değildir) | Anemiyle birlikte yüksek bilirubin; enzimler normal veya hafif yüksek | Kan parazitleri, bağışıklık aracılı anemi, soğan veya parasetamol zehirlenmesi |
Kediniz herhangi bir ilaç kullanıyorsa bunun bir rolü olup olmadığını veteriner hekiminize sorun ve hiçbir ilacı onun önerisi olmadan kesmeyin veya değiştirmeyin.
Kedide karaciğer yağlanması (hepatik lipidoz): yemeyi bırakan kedi neden acildir?
Hepatik lipidoz, yani karaciğer yağlanması, kedilerde en sık görülen ciddi karaciğer hastalıklarından biridir ve kedi sahiplerinin en çok etkileyebildiği hastalıktır. Kedi yemeyi bıraktığında vücudu depoladığı yağı, karaciğerin işleyebileceğinden daha hızlı bir şekilde karaciğere taşır. Yağ karaciğer hücrelerinin içinde birikir, hücreler şişer, safra akışı yavaşlar ve karaciğer yetmezliğe girmeye başlar.
En yüksek risk kilolu kedilerdedir. Vakaların çoğu, kediyi yemekten soğutan başka bir sorunun ardından gelişir: pankreatit, kolanjit, diyabet, böbrek hastalığı, hipertiroidi, kanser ya da taşınma, pansiyona bırakılma veya kedinin reddettiği yeni bir mama gibi stres kaynakları. Hızlı kilo kaybı da risklidir; bu yüzden kilo verme planları kademeli olmalı ve veteriner hekim gözetiminde yürütülmelidir.
Belirtiler arasında mama kabından uzak durma, bazen mamayı görünce salya akıtma, saklanma, kusma, kilo kaybı ve ilerleyen dönemde sarılık vardır. Klasik kan tablosu; normal ya da yalnızca hafif yüksek bir GGT ile birlikte belirgin bir ALP yüksekliği, ayrıca yüksek ALT ve bilirubindir.
Hızla tedavi edilmezse karaciğer yağlanması çoğu zaman ölümcüldür; ancak birçok kedi erken ve yoğun beslenme desteğiyle iyileşir. Bu destek genellikle bir beslenme tüpü, sıvı tedavisi, potasyum ve diğer elektrolitlerin düzeltilmesi ve altta yatan nedenin tedavisinden oluşur. Tüple beslenme çoğu zaman evde birkaç hafta sürer. İyileşen kedilerde hastalık nadiren tekrarlar.
Akılda tutulacak en önemli nokta: bir iki günden uzun süredir yemek yemeyen bir kedi, özellikle de kilolu bir kedi, başka açılardan iyi görünse bile vakit kaybetmeden veteriner hekime götürülmelidir.
Veteriner hekimler genellikle sonra ne yapar?
Sonraki adımlar kedinizin ne kadar hasta olduğuna ve değerlerin ne kadar yüksek olduğuna bağlıdır:
- Paneli tekrarlamak. Kendini iyi hisseden bir kedideki tek bir hafif yükselme, gidişatı görmek için çoğu zaman birkaç hafta sonra yeniden kontrol edilir.
- Yaşlı kedilerde T4. Hipertiroidi, yüksek ALT ve ALP’nin yaygın ve tedavi edilebilir bir nedenidir.
- İdrar tahlili. İdrarda bilirubin veya glikoz bulunması ek ipuçları verir.
- Safra asitleri. Kedide sarılık yokken karaciğer fonksiyonunu test etmek için.
- Karın ultrasonu. Karaciğeri, safra kesesini, safra kanallarını, pankreası, bağırsakları ve varsa kitleleri gösterir.
- İnce iğne aspirasyonu. Genellikle ultrason eşliğinde ince bir iğneyle karaciğer hücreleri alınır; karaciğer yağlanmasını doğrulamak için çoğu zaman yeterlidir. Genellikle önce pıhtılaşma kontrol edilir.
- Biyopsi veya safra örneği. Kolanjiti ve birçok tümörü doğrulamak ve sınıflandırmak için gereklidir.
- Diğer testler. Pankreatit için pankreasa özgü lipaz testi ya da FIP ve diğer enfeksiyonlar için testler.
Veteriner hekiminize sorabileceğiniz sorular
- Hangi karaciğer değerleri yüksek ve yaklaşık ne kadar?
- Bu tablo karaciğer hücresi hasarına mı, safra akışı sorununa mı, yoksa kırmızı kan hücresi yıkımına mı işaret ediyor?
- Hipertiroidi, diyabet, bir ilaç ya da numunenin kendisi bunu açıklayabilir mi?
- Safra asitleri, ultrason veya T4 testi gerekiyor mu; tahlili ne zaman tekrarlamalıyız?
- Kedim ne kadar yemeli ve daha az yerse ne yapmalıyım?
- Referans aralıklarını da içeren raporun tam bir kopyasını alabilir miyim?
Sıkça sorulan sorular
Kedide ALT yüksekliği ne anlama gelir?
ALT, karaciğer hücrelerinin içinde bulunan ve bu hücreler hasar gördüğünde kana sızan bir enzimdir. Kedilerde sıklıkla karaciğer yağlanması (hepatik lipidoz), karaciğer ve safra kanallarının iltihabı (kolanjit), zehirler ve hipertiroidi ile yükselir. Karaciğerin ne kadar iyi çalıştığını değil, hasarı gösterir; bu yüzden veteriner hekimler onu ALP, GGT, bilirubin ve kedinin belirtileriyle birlikte okur.
Kedide ALP'nin hafif yüksek çıkması ciddi mi?
Dikkate alınmalıdır. Kedilerin karaciğer hücrelerinde az ALP bulunur, kediler ALP'yi kandan birkaç saat içinde temizler ve köpeklerin aksine steroidlere yanıt olarak fazladan ALP üretmez; bu yüzden hafif bir yükselme bile köpektekinden daha anlamlıdır. Büyüme çağındaki yavru kediler ve hipertiroidili kediler sık görülen istisnalardır, çünkü ALP'lerinin bir kısmı kemikten gelir.
Kedide GGT yüksekliği ne anlama gelir?
GGT safra kanallarına ait bir enzimdir. Kedide yüksek GGT; safra kanalı iltihabına (kolanjit), safra akışının tıkanmasına veya safra kanalını etkileyen pankreatite işaret eder. Karaciğer yağlanmasında ise ALP yüksek olsa bile GGT normal kalma ya da yalnızca hafif yükselme eğilimindedir; ancak bu bir kural değil, bir eğilimdir.
Kedide bilirubin neden yükselir?
Bilirubin; kırmızı kan hücreleri normalden hızlı yıkıldığı için, karaciğer hasta olduğu için ya da safra kanalı tıkandığı için yükselebilir. Diş etlerinde, deride veya gözlerde sararma (sarılık) genellikle bilirubin aralığın belirgin şekilde üzerine çıktığında görülür. Sarılığı olan her kedi vakit kaybetmeden veteriner hekime götürülmelidir.
Kedide karaciğer yağlanmasında (hepatik lipidoz) kan tahlili nasıl görünür?
Tipik olarak ALP'de belirgin yükselme, normal ya da yalnızca hafif yüksek GGT, yüksek ALT, yüksek bilirubin ve sıklıkla düşük potasyum görülür. Yağlanmayı pankreatit veya kolanjit gibi iltihaplı bir hastalık tetiklediyse GGT daha yüksek olabilir. Veteriner hekimler teşhisi ultrason ve karaciğerden ince iğne aspirasyonuyla doğrular.
Bir kedi karaciğer yağlanması riskine girmeden ne kadar süre aç kalabilir?
Güvenli, sabit bir süre yoktur. Bir iki günden uzun süredir çok az yiyen veya hiç yemeyen bir kedi veteriner hekime götürülmelidir; kedi kiloluysa, diyabetliyse veya zaten hastaysa daha da erken. Çünkü yemeyi bırakan kilolu kediler karaciğer yağlanması açısından özellikle risk altındadır.
Hipertiroidi kedide karaciğer enzimlerini yükseltir mi?
Evet. Hipertiroidi ALT ve ALP'yi sıklıkla, genellikle hafif düzeyde yükseltir; GGT ve bilirubin ise çoğunlukla normal kalır. Fazladan ALP'nin büyük kısmı kemikten gelir. Tiroid düzeyleri kontrol altına alındığında enzimler çoğu zaman düşer; veteriner hekimlerin karaciğer değerleri yüksek çıkan yaşlı kedilerde T4 ölçmesinin nedeni budur.
Kedide yüksek karaciğer enzimleri normale dönebilir mi?
Neden bulunup tedavi edilirse çoğu zaman evet. Karaciğerin kendini yenileme kapasitesi büyüktür ve enzimler, karaciğer yağlanmasından iyileştikten sonra ya da hipertiroidi kontrol altına alındığında sıklıkla düzelir. Veteriner hekiminiz gidişatı doğrulamak için genellikle tahlili tekrarlar.
Kaynaklar
- eClinPath, Cornell University College of Veterinary Medicine. Liver (liver injury, cholestasis, bilirubin and liver function tests). eclinpath.com/chemistry/liver
- eClinPath, Cornell University College of Veterinary Medicine. Alkaline phosphatase. eclinpath.com/chemistry/liver/cholestasis/alkaline-phosphatase
- Cornell Feline Health Center. Hepatic Lipidosis. vet.cornell.edu
- Cornell Feline Health Center. Cholangiohepatitis. vet.cornell.edu
- Merck Veterinary Manual. Feline Hepatic Lipidosis. merckvetmanual.com
- International Cat Care. Liver and gall bladder disease in cats. icatcare.org